Rouwverwarking

Herdaenkingsbiíjienkomst naobestaonden biíj Nanninga in Wolvege op 2 november 2018  

Vrouwluden en manluden,  

Op 2 september 2016 hul ik hier, in disse zelde ruumte, een toespraoke op íe ofscheidsbiíjienkomst van Riekie Wagter-Krikke, de vrouw van mien vader, de moeder van mien breur. Een peer weken laeter wodde me vraogd om hier, begin november, wat te zeggen over rouwverwarking op íe herdaenkingbiíjienkomst van de meensken die in 2016 wegraekt weren. Dat vun ik wat kot dag en ik hebbe doe zegd daík et in 2017 wel doen wol. Ik was bliede daík even uutstel hadde, want et is niet niks om daor wat over zeggen te moeten. Mar doe was et november 2017 en haík de griep. Now is et november 2018 en bin ik hier, mit jim allemaole. Mar ja, wie bin ik dat ik over dat onderwarp een verhael holen mag? Heb ik daor wel verstaand van?
Rouwverwarking is ongetwiefeld veur iederiene aanders en verschillend. De iene kan goed mit et wegraeken van een naoste ommegaon, een aander het daor de grootste muuite mit. Biíj de meersten zal de zeerte van et grote verlŲs nao verloop van tied slieten. Ik kan in dit verbaand allienig mar over mezels praoten en dat vien ik best wel een betien griezelig om te doen, want et is niet niks. Meensken kwietraeken, die je zo lief west hebben, bin gebeurtenissen die diepe in et leven van oons allemaole ingriepen.
En hoe verschrikkelik is et wel niet ají lange ziek wezen moeten en almar meer oftaekelen. Hoe meensonterend kan et leven dan wodden. En hoe zwaor is et om dat as naoste anzien te moeten. Soms staojí as meenske mit lege hanen.
Ají jong binnen daenk ie niet zo over dit soort dingen nao, mar mit et oolder wodden beaangstigen disse gedaachten me. En ie zitten as meens as een vliege in een web, ie kun gien kaant op. Vanof je geboorte komt de dood elke dag een stappien dichterbiíj. Ik bin now op een leeftied daík mit grote riegelmaot meensken in de kraante staon zie, die wegraekt binnen, en jonger as miíj binnen. Et leven vuult biíjtieden as een lotteriíje. Hoevule genoegen aík dír ok an beleve! Laot dat ok dudelik wezen!
Ik hebbe mien moeder verleuren doe ík vuuftig jaor was. We hebben altied in ien huus woond. Ik maekte me lange jaoren zorgen hoe et laeter kommen mos as ziíj dír es een keer niet meer wezen zol. Ik kon toch niet zonder heur? Wat mos ik dan? Ziíj mos ommes veur miíj zorgen en ikke laeter veur heur. Ziíj was ommes in wezen et ienigste waík as kiend op íe wereld hadde. Zo vuulde dat, want ik wus niet wie mien vader was. De baand mit mien moeder was zodoende hiel arg stark, aachterof  bekeken te stark. Mar aachterof bekeken is alles altied een stok makkeliker te beriddeneren.
De laeste negen jaor mit mien moeder weren zwaor. Loodzwaor. Ik daenke now nog wel es: hoe bin ík die tied toch deurkommen? Ze kreeg alderhaande kwaolen en mos zwaore opperaosies ondergaon. En ze duste niet meer allienig te wezen. Dat was een ramp, want  ik mos vaeke vot om te vertellen uut eigen wark, ik was wekeliks mit een vertellegien op íe radio. As ik vot mos, mos ze mit, dír mos oppas kommen, of ze mos zolange naor femilie of kunde toe. Ik kon niet doen waík zels graeg wol en dat benauwde me slim. Ik was zowat een gevangene van mien plichtsbesef.  
Heur dood was, nao al die zwaore jaoren, hiel verdrietig, mar ok een oplochting. Ik hope dajím dat begriepen kunnen. Ik was eindelik vriíj om te doen waík graeg wol. Ik kon weer roemer aosemhaelen.
De daegen veur heur dood kon ík dír niet mit ommegaon. Ik kon heur haost niet meer anraeken. De dood ston as et waore tussen heur en miíj in. As een mure daor aík niet deurhenne kommen kon. Mar op íe laeste dag kon ík et iniens weer wel, doe was ze niet meer biíj kennis, mar ze is in mien aarms wegraekt. Wiíj hadden et oons hiele leven tegere daon, doe wawwe ok mit ín beidend. En doe was ik wel stark, ik regelde alles allienig en hul zels de toespraoke op heur begraffenis. En ok al staot dír now een niíj gebouw, ik vien et toch nog altied vervelend om hier in Wolvege in et verpleeghuus te kommen. Want daor is ze wegraekt.  
Pas nao heur dood vernam ik wie mien vader was en dat ik een halfbreur hadde. Ik wus eindelik wie ik was. En et dee blieken dat et hiele dŲrp et altied weten hadde. En mien femilie ok en half Wolvege misschien ok wel. Mar ik wus et niet en mien breur en zien vrouw ok niet.
Ik hebbe een peer jaor nao de dood van mien moeder een brief schreven an die onbekende halfbreur. We kwammen mit mekeer in de kunde en et akkedeerde goed. Hoe verschillend awwe ok weren. En doe gooide die vreselike dood weer roet in et eten. Negen jaor mochten we mekeer mar kennen, doe wodde hiíj slim ziek en raekte weg. Eindelik haík een breur en doe waík him ok al weer kwiet. Dat was niet eerlik. Et leven is biíjtieden niet eerlik. Een peer maonden laank reisde ík mit zien moeder haost iedere weke naor Zeelaand om biíj him te kieken. En doeÖ ston de dood tussen him en miíj in. Doe ík op een keer allienig biíj him zat, et niet lange meer duren zol, kon ík him ok niet anraeken. Krek as biíj mien moeder. Ik schaeme me daor now nog altied veur. Mar ik kon et niet. Laeter gelokkig wel. En ok op zien ofscheid heík een toespraoke hullen. Dat kon ik altied wel.
Hoe heík dat allemaole verwarkt? Och, ik hebbe wat ofjankt. Wat kreeg ik een mooie en lieve brieven en kaorten nao de dood van mien moeder. Mien moeder ston in heur slaopkaemer thuus, dat woík beslist zo hebben, en ik las alles wiels ik naost heur zat. Wiíj mit ín beidend. En dat was hiel arg emotioneel. Maonden laeter kon ik deur een kleinighied soms zomar nog weer vreselik goelen moeten.
En now, nao al die jaoren, kom ik riegelmaotig op et karkhof. Nog altied. Ik zorge dat dír zoemers bloemen bluuien, dat de boel dír netties biíjligt en op heur verjaordag en starfdag stik ik daor een keersien an. Want wat is een leven zonder symboliek?
Dír staon fotoís van heur en mien breur in de kaemer en soms zeg ik wel es wat tegen heur. Op et karkhof
ok. Dan vertel ik heur zo wel es wat. Hiel opgeruumd en zonder te goelen, heur. Daík een aorige kammeraod hebbe of daík een literaire pries wunnen hebbe. Dat heurt ze vanzels te weten! En wat zol ze dat mooi vunnen hebben!
Ik daenke dat et altied verkeerd is om et verdriet op te kroppen en et vot te stoppen. Ik bin dír wisse van dat zoks niet goed is. Praot dír over mit aandere meensken. EnÖ as die dan mar luusteren willen! Of, zoas in mien geval, schrief dír over. Dat locht op en geft ruumte daor ají niet zonder kunnen.
Mit mien moeder is et now al 22 jaor leden en mit mien breur disse maond 9 jaor. En ze bin aenlik altied biíj me, ze reizen elke dag mit me mit deur et tippien leven dat ik nog te gaon hebbe. Zo vuult dat en dat is een goed gevuul. In de zoemer van vleden jaor is mien laeste dichtbundel uutkommen: De overkaant van et waeter mit hiele persoonlike gedichten over de meensken die me zo lief west hebben of dat nog altied binnen. Meensken die dír niet meer binnen en meensken die dír nog wel binnen. Die bundel is ok een stokkien rouwverwarking wat de gedichten over mien moeder en breur anbelangt. As slot een gedicht uut die bundel over mien moeder nao al die jaoren dat ziíj dír now al niet meer is. Want ja, ik zol zo vreselik graeg nog es mit heur praoten willen.  

Moeder  

Zo graeg zoík willen daík je nog es zag,  
dají op een dag inienend veur me stonnen.  
We praoten konnen over alles wawwe indertied
niet dusten, omdawwe wussen
dat ieder woord oons slim bezeren kon.  
De waorhied as een groot geheim
oons algedurig in de wege ston.  

Een leven laank mekeer an ien stok deur
ontzien en juust dat zwiegen, dat dee zeer.
En now, nao al die jaoren nao je dood,
as bloedrood soms de zunne ondergaot,
stao ík veur et raem en kieke aík je argens zie.  
Et kiend in miíj dat longert naor een niíj begin,  
oprecht en onbedocht en tegen beter weten in.  

Daank veur jim andacht en dat et jim allemaole goed gaon mag! Wees dír veur mekaander, hool mekeer vaaste, en neem de meensken die dír niet meer binnen mit op jim veerdere reize deur et leven.